Thứ Năm, 21 tháng 8, 2014

SO SÁNH "ÔNG GIẢ VÀ BIỂN CẢ" VỚI "CON TRẮM ĐEN"


I. Giới thuyết chung về văn học so sánh

Văn học so sánh là một lĩnh vực, một xu hướng chỉ tiến hành nghiên cứu so sánh các hiện tượng văn học thuộc các nền văn học khác nhau của các dân tộc khác nhau, hoặc sớm hơn và hẹp hơn là thuộc các sắc tộc, các cộng đồng ngôn ngữ – văn hoá khác nhau. Nói một cách khác, Văn học so sánh nghiên cứu các mối quan hệ liên dân tộc, quốc tế trong văn học (có đối tượng xác định). Văn học so sánh là một bộ môn nghiên cứu văn học vừa có tính dân tộc, vừa có tính quốc tế. 

Ta có thể thấy sự tương đồng giữa các tác phẩm văn học đã xuất hiện từ xa xưa, nhiều tác phẩm văn học vốn không có quan hệ gì với nhau nhưng lại có những điểm tương đồng đến kì lạ. Lí giải điều này, ta thấy, một phần có thể là do sự ngẫu nhiên trong quá trình sáng tác, nhưng một phần cũng không thể phủ nhận sự giống nhau ấy là do tác giả này chịu ảnh hưởng của tác giả kia, ảnh hưởng từ tư tưởng, quan niệm nghệ thuật, thậm chí là ảnh hưởng cả cách viết và việc sử dụng ngôn ngữ. Để chứng minh cho sự ảnh hưởng này, ta có thể so sánh hai tác phẩm “Ông già và biển cả” của Hêmingway với “Con trắm đen” của Trần Trung Chính. 

Dẫu biết rằng mọi sự so sánh đều là khập khiễng, nhưng ở đây, chúng tôi xin đưa ra một vài ý kiến của mình khi so sánh hai tác phẩm “Ông già và biển cả” của Hêmingway với “Con trắm đen” của Trần Trung Chính. Ở đây, sự so sánh của chúng tôi không phải là sự so sánh để chứng minh sự hơn thua, lại càng không xuất phát từ định kiến về sự hơn thua, bởi vì nguyên tắc của văn học so sánh là không chấp nhận và không được phép chấp nhận sự phân hạng giữa các nền văn học dân tộc. Do đó, sự so sánh hai tác phẩm của hai nhà văn ở hai dân tộc khác nhau này là để cho thấy sự ảnh hưởng, sự giao thoa giữa các nền văn học dân tộc trên thế giới.

II. So sánh tác phẩm “Ông già và biển cả” của Hêminhway với “Con trắm đen” của Trần Trung Chính

1. Tư tưởng và nguyên tắc sáng tác

Xuất phát từ nguyên lí “taûng baêng troâi”, phaàn noåi thì ít, phaàn chìm thì nhieàu, Heâmingway muoán trong taùc phaåm, nhaø vaên khoâng tröïc tieáp laøm caùi loa phaùt ngoân, khoâng tröïc tieáp coâng khai yù töôûng maø chæ thoâng qua hình töôïng giaøu söùc gôïi vaø ngoân töø chöùa nhieàu khoaûng troáng ñeå ngöôøi ñoïc töï ruùt ra yù nghóa cuûa taùc phaåm.

Truyện của Trần Trung Chính giàu chất ảo tưởng, ưa đào bới tầng sâu kín trong tâm thức chứ không thiên về phản ánh những sự thực lộ thiên.

Như vậy, Hêmingway sáng tác theo nguyên lí “tảng băng trôi”. Trần Trung Chính, mặc dù không sáng tác thẻo nguyên lí “tảng băng trôi”, nhưng truyện của ông cũng có những khoảng trống để người đọc tự suy ngẫm và tự rút ra phần ẩn ý đằng sau câu chuyện. 

2. Nội dung

2.1. Cuộc chiến đấu của con người trên hành trình đi tìm những ước mơ, khát vọng:

Ông lão Santiago trong tác phẩm “Ông già và biển cả”của Hêmingway:

Sau 84 ngày ra khởi mà không câu được gì, Santiago trở nên nên thảm hại trong mắt mọi người. Lần này, Santiago quyết định ra khơi để khẳng định sự tồn tại của mình. Sau 3 ngày vật lộn, thành quả của lão chỉ là bộ xương khô. Nếu xét về mặt kinh tế, lão hoàn toàn thất bại, nhưng sự thất bại đó không quan trọng, điều quan trọng hơn là lão đã khẳng định sự tồn tại của mình.

Qua vieäc mieâu taû nhöõng voøng löôïn cuûa con caù kieám, Hêminhway ñaõ döïng leân chaân dung cuûa moät laõo ngö dân laønh ngheà vaø daøy daïn kinh nghieäm: chæ qua vieäc quan saùt sôïi daây caâu vaø caûm giaùc ñau ñôùn nôi baøn tay maø oâng laõo coù theå öôùc löôïng ñöôïc khoaûng caùch xa – gaàn, baùn kính voøng löôïn roäng – heïp, con caù lôùn – beù. Nhöõng voøng löôïn của con cá kiếm còn veõ leân hình aûnh cuûa moät con caù ngoan cöôøng vaø duõng maõnh coá gaéng vaãy vuøng ñeå thoaùt khoûi caùi cheát.

Qua đó khắc họa chân dung một ông lão già nua, mỏi mệt, coâ ñoäc nhöng möu trí vaø duõng caûm. Con caù kieám cuõng laø moät ñoái thuû xöùng taàm chaúng keùm gì, noù cuõng ñôn ñoäc vaø raát quyeát lieät.

Ông lão trong truyện ngắn “Con trắm đen” của Trần Trung Chính:

Sau chuỗi ngày dài sống trong tăm tối, triền miên trong kí ức. Ông lão đi câu với khát vọng câu được một con cá thật to để giỗ vợ. Vợ lão mất đi để lại cho lão một khoảng trống mà không ai có thể bù đắp được. Không đi câu ở sông sâu biển cả mà lão chỉ câu ở chiếc ao gần nhà, dường như lão chỉ muốn khẳng định sức mạnh của mình với riêng bà lão. Như vậy, Trần Trung Chính không khái quát một hiện thực rộng lớn như Hêmingway mà muốn khắc họa tình cảm thiêng liêng giữa vợ chồng trong phạm vị gia đình.

Ông lão không phải là một ngư dân lành nghề như Santiago nhưng cũng có tài câu cá, qua lời của bà lão mà ông nhớ lại, bà lão khẳng định: “Ông nhà tôi sát cá lắm, ngồi trên mái nhà cũng giật được cá”.

Ông lão cũng là một con người cô độc, già nua, nhưng dẻo dai, và đặc biệt là không chịu bỏ cuộc. Con cá cũng không chịu khuất phục trước ông lão. Nó cố vũng vẫy để thoát khỏi ông lão, đôi khi còn biết được cả ý đồ của ông lão và còn như thách đấu cả với ông lão: “Lão đuổi kịp con cá, lão chẳng tin đã bơi kịp nó, mà nó đợi lão, nó biết lão quyết theo nó”.

Như vậy, cả hai ông lão trong hai tác phẩm đều cô độc trong cuộc hành trình của cuộc đời và đang tìm kiếm những ước mơ, những khao khát của đời mình.

Hai nhà văn cùng tập trung xây dựng, khắc họa hình tượng hai người đàn ông bất hạnh, cô độc. Hai người đều đã già, bước qua nửa sau của cuộc đời, vợ đã mất. Santiago không có người thân, ông lão tự mình xa lánh và bị xa lánh. Ràng buộc giữa Santiago và xã hội chỉ Manolin(về sau bố mẹ chú cũng không cho đi theo lão). Không hơn gì Santiago, người đàn ông mù trong truyện của Trần Trung Chính sống ngay trong chính gia đình của mình, có con, có cháu nhưng dường như từ đầu đến kết thúc tác phẩm con lão không hề nói với lão một lời nào. Lão quanh quẩn và làm bạn với đứa cháu nhỏ, cảm nhận cuộc sống xung quanh thông qua những âm thanh mơ hồ. Họ sống giữa cuộc đời nhưng dường như sụ hiện hữu đó là rất mờ nhạt. Sống hay không sống với họ bây giờ không khác nhau là mấy khi họ cứ chìm ngập trong bóng tối và sự ghẻ lạnh của xã hội. Cả Hemingway và Trần Trung Chính đã nói thay tiếng nói của con người thời đại với một góc khuất mà không phải ai cũng nhận ra. 

2.2. Ý nghóa bieåu töôïng . 

Con cá kiếm trong tác phẩm của Hê-minh-uê là hình ảnh của ước mơ, của lí tưởng mà mỗi người theo đuổi trong cuộc đời. Đồng thời nó cũng là hình ảnh ẩn dụ của cái đẹp, lòng chung thủy. Söï khaùc bieät giöõa hình aûnh con caù kieám tröôùc vaø sau khi oâng laõo sôû höõu laø söï chuyeån bieán töø hình aûnh öôùc mô sang hieän thöïc: khi coøn laø öôùc mô thì raát lí töôûng, khi ñaõ thaønh hieän thöïc roài thì ñôn thuaàn nó chæ coøn laø lí töôûng. Khi đó, con người phải biết tìm kiếm và theo đuổi ước mơ mới.

Còn con cá trong truyện ngắn của Trần Trung Chính là hình ảnh của những khát khao, của những cuộc tìm kiếm hạnh phúc, tìm kiếm những chân lí, những giá trị trong cuộc sống của con người.

Văn học là sự giao thoa, tiếp nhận và ảnh hưởng của nhau. Trong quá trình phát triển, văn học không thể tồn tại đơn độc. Một nhà văn lớn bao giờ cũng gắn bó với toàn bộ nền văn minh đương thời, với khoa học, với những yêu cầu của con người đương thời, và với truyền thống. Nhà văn đó đã gắn liền với tư tưởng, với nghệ thuật và với văn học đang tồn tại trên toàn thế giới. Muốn hiểu cặn kẽ nhà văn ấy, ta nên nghiên cứu ông ta trong nhiều quan hệ và ảnh hưởng. Sáng tác truyện ngắn “Con trắm đen”, tất nhiên Trần Trung Chính đã có ảnh hưởng ít nhiều từ Hêmingway. Vì vậy, về ý nghĩa biểu tượng, nhìn chung ta có thể thấy, ở hai tác phẩm, cả hai nhà văn đều xây dựng những biểu tượng tưởng chừng giống nhau,. Nhưng thật ra, sức ám gợi từ những biểu tượng đó lại hoàn toàn khác nhau. Thế giới biểu tượng của Hêmingway mang nhiều tầng lớp ý nghĩa và do đó, ý nghĩa biểu tượng trong tác phẩm của Hêmingway chắc chắn là rộng và lớn hơn tác phẩm của Trần Trung Chính.

2.3. Những thông điệp được gửi gắm

Những tác phẩm lớn bao giờ cũng là những tác phẩm mang đến cho người đọc những thông điệp lớn lao. Hai tác phẩm chứa đựng sức ám gợi lớn lao như hai tác phẩm của Hêmingway và Trần Trung Chính tất nhiên không thể không có thông điệp. Hai tác phẩm đều tái hiện lại cuộc đi câu cuối cùng của hai nhân vật. Tuy nhiên, hai tác phẩm lại gửi gắm hai thông điệp không giống nhau bởi mục đích đi câu của hai nhân vật khác nhau.

Thoâng qua hình aûnh oâng giaø quaät cöôøng, baèng kó thuaät vaø kinh nghieäm ngheà nghieäp ñaõ chieán thaéng con caù kieám , Hêmingway muoán gôûi ñeán ngöôøi ñoïc thoâng ñieäp: Haõy tin vaøo con ngöôøi, “con ngöôøi coù theå bò huûy dieät chöù khoâng theå bò ñaùnh baïi”, “con ngöôøi ñöôïc sinh ra khoâng phaûi ñeå giaønh cho thaát baïi”

Thông qua hình ảnh ông lão chiến đấu với con cá, trong giây phút cuối cùng bị con cá kéo đi, ông lão vẫn nghĩ về bà lão và nhớ lại quá khứ, nơi có bà lão, nơi có những kỉ niệm đẹp với bà, ta có thể nhận ra thông điệp mà Trần Trung Chính muốn gửi gắm: “Con người cần phải nhìn về quá khứ, trân trọng quá khứ như trân trọng những giá trị làm nên cuộc sống”

3. Nghệ thuật

Cả hai tác phẩm đều thành công ở việc sử dụng độc thoại nội tâm. Xuyên suốt từ đầu đến cuối truyện, hầu như không có đối thoại, chỉ những dòng độc thoại nội tâm. Cái khác nhau trong lối độc thoại nội tâm của hai tác phẩm là Hêmingway có kèm theo lời dẫn truyện, còn Trần Trung Chính thì dường như không có kèm theo lời dẫn truyện.

Sự đối lập giữa quá khứ và hiện tại, giữa xưa và nay mà cả hai người đàn ông này đều có những giây phút triền miên, đắm chìm trong thế giới tâm thức. Santiago luôn mơ về “những vùng đất và những con sư tử trên bờ biển. Chúng nô đùa như những chú mèo con trong hoàng hôn…”. Còn ông lão trong tác phẩm của Trần Trung Chính lại liên tục hoài niệm về quá khứ, về khoảng thời gian mà tại nơi đó có hình ảnh của bà lão. Tuy nhiên, ra đời sau tác phẩm của Hêmingway, truyện ngắn “Con trắm đen” có những nét mới và khác lạ, chứa nhiều yếu tố của phân tâm học. Với đôi mắt mù lòa, cộng với cuộc sống hiện tại không còn bà lão, đối với ông lão đó là một nỗi đau. Nỗi đau càng lớn, bi kịch càng đeo đẳng thì lão lại càng khao khát- một nỗi khao khát tiềm tàng và chứa đầy ẩn uất tình dục.

Kết luận:

Như vậy, xét cho cùng thì ảnh hưởng là một qui luật phổ biến của giao lưu văn hóa. Văn học Việt Nam đã chịu sự ảnh hưởng rất nhiều của văn học nước ngoài. Tất nhiên, trong đó có nhiều nhà văn thừa nhận mình chịu ảnh hưởng từ những nhà văn khác, nhưng cũng có nhiều nhà văn không thừa nhận sự ảnh hưởng đó. Ở đây, Trần Trung Chính đã không thừa nhận mình chịu ảnh hưởng từ Hêmingway, nhưng từ những nét tương đồng đã chỉ ra ở trên, ta có thể khẳng định Trần Trung Chính cũng đã ảnh hưởng từ Hêmingway. 

Trên đây là những điểm giống và khác nhau mà chúng tôi đã tìm thấy trong hai tác phẩm. Có thể khẳng định, sự giống nhau giữa hai tác phẩm là xuất phát từ yếu tố ngẫu nhiên, khách quan . Nhưng cũng không thể phủ định trong đó vẫn có sự ảnh hưởng, học tập giữa các nhà văn trong một giới hạn nhất định.


Nhóm học viên
Lớp Cao học Văn 16



Không có nhận xét nào:

Đăng nhận xét